Grietje M. Hoogland

Wie aan Charlie Chaplin denkt, denkt waarschijnlijk eerst aan The Tramp: zijn personage met de hoed en de wandelstok. Maar Chaplin heeft meer gedaan dan dat. The Great Dictator is een satirische film over de opkomst van Adolf Hitler, met een sterk pacifistische boodschap.

Een joodse barbier (Chaplin) leeft in een getto met zijn geliefde Hannah (Paulette Goddard). Maar Adenoyd Hynkel (Ook gespeeld door Chaplin), dictator van Tomania wil de joden gaan vervolgen en met de hulp van Benzino Napaloni (Jack Oakie), dictator van Bacteria, Osterlich binnenvallen. Via een slapstick turn of events waarbij de sterk gelijkende barbier en Hynkel per ongeluk worden verwisseld, wordt de barbier een podium opgeduwd om een toespraak te geven: de beroemde eindtoespraak van de film.

Meer dan satire

De veranderde namen liggen er dik op: Hynkel is natuurlijk Hitler, Napaloni is Mussolini. Chaplin deed er dan ook niets aan om te verbloemen waar de film over gaat. Tussen de satirische grappen door, zoals Hynkel’s schreeuwende speech waarbij de microfoons van angst ombuigen, of de continue drang van Hynkel en Napaloni om tegen elkaar op te bieden, eindigend in een foodfight, broeit echter iets groters. We zien namelijk ook de problemen in het getto, en langzaam wordt de stemming serieus.

Eén scène verdient het om uitgelicht te worden, omdat het goed beschrijft wat Chaplin tot zo’n goede cineast maakte. Midden in de film, na veel hectiek en hilariteit, is daar ineens de wereldbolscène. Hynkel wil even alleen zijn, en hij staart naar de wereldbol. Hierop volgt een prachtige choreografie, een liefdevolle dans tussen Hynkel en de wereldbol, die natuurlijk heel symbolisch is. Het is oogstrelend en haast ontroerend, en een prachtig rustpunt in de film.

Actualiteit

Een aantal feiten maken The Great Dictator tot een film voor de geschiedenisboeken: zo was dit de eerste gesproken film van Charles Chaplin. Ook is de film bijzonder omdat Chaplin de regie, productie, het scenario én de muziek zelf heeft gedaan, waarnaast hij dus ook nog twee hoofdrollen speelde. Maar het belangrijkste aan deze film is natuurlijk de actualiteit.

Chaplin wist natuurlijk in 1939, toen hij de film maakte, nog niet hoe het af ging lopen. Hij persifleert de toen opkomende dictators zoals ze op dat moment waren, niet wetende wat voor verschrikkingen erna kwamen. Dat hij bang was voor oorlog is wel duidelijk. Dat maakt deze film tot een bijzonder tijdsdocument. Hoe de film werd ontvangen is ook veelzeggend: in Duitsland werd hij verboden. In de VS werd hij eerst weggezet als ‘belastend voor de leiders van bevriende landen’, na Pearl Harbor werd het echter een populaire film en werd hij gebruikt als propaganda tegen Hitler en Mussolini.

Chaplin maakte met The Great Dictator een kunstwerk: een film die satirisch, visueel krachtig en volledig in balans is. Daarbij is het een statement tegen fascisme en racisme, een serieus pacifistisch manifest dat in de jaren veertig heel actueel was. Inmiddels is The Great Dictator tijdloos.

Dit artikel verscheen in juli 2015 op cultuurwebsite CLEEFT.