Grietje M. Hoogland

Disney’s ‘Frozen’ (2013) is op dit moment de allergrootste geanimeerde hitfilm ooit. De film wordt wereldwijd bejubeld en de geliefde zussen Elsa en Anna brachten de animatiestudio 1,2 miljard dollar op. Maar hier en daar is ook de kritiek te horen dat Disney het concept heeft gestolen van Vladlen Barbe en Maksim Sveshnikov. “Wie?” hoor ik je zeggen. Deze Russische heren maakten in 2012 de animatiefilm ‘Snow Queen’. En inderdaad, ook in ‘Snow Queen’ gaat een meisje op pad om de door de sneeuwkoningin bevroren wereld te ontdooien. Maar daar stopt het niet: een ander was nóg eerder met dit verhaal. En dat was de Deense sprookjesschrijver Hans Christian Andersen.

De eerste Sneeuwkoningin

Andersen is een van de bekendste sprookjesschrijvers, hij schreef onder meer ‘De Kleine Zeemeermin’ (1836), ‘Het Lelijke Eendje’ (1843) en ‘De Sneeuwkoningin’. Deze laatste is de inspiratiebron geweest voor ‘Frozen’ en ‘Snow Queen’, en verscheen in 1844, ruim anderhalve eeuw voor deze twee filmadaptaties. Het is een verhaal in zeven delen over de twee buurkinderen Kay en Gerda, die samen opgroeien tussen de rozen en gelukkig zijn. Maar Kay wordt ingepalmd en ontvoerd door de Sneeuwkoningin. Gerda begint een spannende reis langs rovers, koningen en tovervrouwtjes om hem te vinden. Uiteindelijk is het haar kinderlijke onschuld die Kay weer doet ontdooien, ze ontvluchten de Sneeuwkoningin en gaan samen terug naar huis. Maar hoe verhouden ‘Frozen’ en ‘Snow Queen’ zich tot dit verhaal? En mag je eigenlijk zomaar een verhaal stelen?

‘Frozen’ lijkt bijna niet meer op het verhaal van Andersen. Het gaat niet om buurkinderen maar zussen, en één ervan is de sneeuwkoningin zelf! Gerda heet nu Anna en haar reis heeft niets met tovervrouwtjes en rovers van doen, maar met een onhandige sneeuwpop en een rendierrijdende hunk. De hele moraal is gewijzigd: ‘Frozen’ is een coming of age story geworden in een winters landschap. Het Russische ‘Snow Queen’, volgt het sprookje veel strakker. Kay en Gerda heten gewoon Kay en Gerda, alleen zijn ze broer en zus. Gerda legt dezelfde reis af, maar heeft daarbij gezelschap van het komisch duo Luta de fret en Orm de trol. De 3D animatie is iets minder gelikt dan die van ‘Frozen’, en het geheel doet wat uitgesprokener slapstick aan, waarmee het vooral op jongere kijkers mikt. Toch deed ook ‘Snow Queen’ het goed: de film draaide in 26 landen en leverde overwegend goede kritieken op.

Het betere jatwerk

Als Disney het verhaal heeft afgekeken van Barbe en Sveshnikov dan had de studio een stevige rechtszaak aan zijn broek gehad. Maar dat blijkt niet zo te zijn: Disney was al jaren bezig met het bijschaven van het verhaal tot het uiteindelijke concept in 2011 klaar lag, vóórdat ‘Snow Queen’ uitkwam. ‘Frozen’ is dus gejat bij de bron, net zoals meer Disneyfilms oorspronkelijk sprookjes van Grimm of Andersen zijn, denk bijvoorbeeld aan ‘De Kleine Zeemeermin’, ‘Sneeuwwitje’ en ‘Assepoester’. Dat mag omdat het auteursrecht op verhalen 70 jaar na de dood van de schrijver vrijgegeven wordt, dus oude vertellingen zijn vrij om opnieuw verteld te worden. Zowel de Russen als Disney hadden dus het recht om te doen met dit verhaal wat ze maar wilden.

Inmiddels is duidelijk dat verhalen over sneeuwkoninginnen en onschuldige protagonisten het goed doen bij het publiek: ook ‘Snow Queen’ was, hoewel bescheidener, een wereldwijd succes, wat betrekkelijk weinig voorkomt bij Russische films. Een vervolg kon niet uitblijven dus voilá: een vervolg op ‘Frozen’ is aangekondigd, en ‘Snow Queen 2’ is nu in de bioscoop. Maar Disney kennende zal ook ‘Frozen 2’ niet lang op zich laten wachten…

Dit artikel verscheen in oktober 2015 op cultuurwebsite CLEEFT.