Grietje M. Hoogland

Het ironische toeval wil dat Nelson Mandela is overleden op 5 december 2013. De dag waarop wij het Sinterklaasfeest vieren wordt daarmee een dag met een dubbel gevoel. Aan de ene kant vieren wij een feest dat al jaren een lastige discussie oproept over racisme, aan de andere kant herdenken we een man die enorm veel invloed heeft gehad op de afschaffing van apartheid in Zuid-Afrika. Hoe gaan we hiermee om? Een beschouwing van de netelige discussie rond Zwarte Piet vanuit (kunst)historisch perspectief. En hoe we kunnen leren van Nelson Mandela.

Kijkend naar de geschiedenis van Zwarte Piet valt op dat de twee kampen waarin Nederland is opgedeeld: het ‘Zwarte Piet is racisme’-kamp en het ‘Zwarte Piet is een onschuldige traditie’-kamp, beide ondersteund worden door goed onderzoek. Het is dus zinvol ze beide goed te bekijken.

Zwarte Piet is Racisme

De eerste afbeeldingen van Zwarte Piet als knecht van Sinterklaas komen uit het dichtbundeltje van Jan Schenkman uit 1850. Dit prentenboekje was zo populair dat het beeld van Zwarte Piet in onze cultuur is gebleven. Maar Schenkman heeft dit beeld natuurlijk niet zelf verzonnen. Het wijst terug op beelden die men toentertijd al kende. Kunsthistoricus Elmer Kolfin wijst ons in de Volkskrant op oudere schilderijen waarop soortgelijke beelden, van donkere jongetjes in kleurrijke pakjes met kraag, te zien zijn: schilderijen van pages, kindslaven dus. Een schilderij van Michiel van Musscher uit 1687 toont diplomaat Thomas van Hees en zijn page: ‘Thomas de neger 17 jaar’, zoals de achterkant van het schilderij verduidelijkt. Op een ander schilderij, van Eglon van der Neer uit 1680, zien we een brieflezende vrouw met wederom een donkere bediende. Op dit schilderij zijn de kraag en pofbroek goed te zien. Zijn hoed houdt hij in de hand.

Schenkman – Sinterklaas en zijn Knecht

De schilderijen van Musscher en Van der Neer laten een pijnlijke geschiedenis zien waar Nederland zich schuldig aan heeft gemaakt. De gelijkenis tussen de jongetjes op deze schilderijen en de knecht in het prentenboek van Jan Schenkman is moeilijk ‘toevallig’ te noemen. En dan zijn er natuurlijk de recentere gelijkenissen met Blackface, Sjors en Sjimmie en Kuifje in Afrika die het al helemaal moeilijk maken om de onschuld van de herkomst van Zwarte Piet nog te verdedigen.

Eglon van der Neer – Brieflezende vrouw

Zwarte Piet is een onschuldige traditie

Maar naast de gelijkenis met kindslaven bestaat ook de gelijkenis met een vrije man. Wim Pijbes, directeur van het Rijksmuseum bespreekt bij het Radio 1 Journaal een portret van een ‘Afrikaanse man’ van Jan Mostaert uit ca. 1525, nog voor de slavernij: “Het is een trotse kerel die vermoedelijk een rol speelde in de hofhouding van Karel V. Met een baretje en een fluwelen jasje, al die attributen die nu aan Zwarte Piet worden toegedicht.” Of Zwarte Piet naar deze zestiende-eeuwse trotse man is gemodelleerd of naar de zeventiende-eeuwse page is (nog) niet onomstotelijk te bewijzen.

Mostaert – Trotse Afrikaanse man

Een derde mogelijke herkomstlijn wordt geïntroduceerd door Afrikanist Louise Müller, die aangeeft dat Zwarte Piet waarschijnlijk inderdaad een donkere man was die de bisschop van Myra tot zijn overlijden in het jaar 343 hielp met het verspreiden van voedingswaren onder arme kinderen. Hij was geen slaaf, maar een door de bisschop vrijgekochte slaaf die vrijwillig bij hem bleef om hem te helpen bij zijn goede daden. Ze geeft aan dat het Sinterklaasfeest met het prentenboek van Schenkman wel degelijk een racistisch element heeft gekregen, en vindt dat het feest weer in ere moet worden hersteld.

Musscher – Thomas de neger 17 jaar

Welke van de bovenstaande lijnen de juiste is, is niet vast te stellen. Wel is duidelijk dat we niet alleen moeten kijken naar raciale achtergronden om Zwarte Piet te begrijpen. Arnold-Jan Scheer, die al jarenlang naar alle uithoeken van de wereld afreist om tradities te bekijken die lijken op het Sinterklaasfeest, geeft aan dat veel elementen van Zwarte Piet: de zak, de roe, en ook het zwartverven van het gezicht, veelvuldig voorkomen in landen en streken die nooit met slavernij in aanraking zijn geweest. Deze heidense rituelen zijn ouder dan de bisschop van Myra, komen allemaal in de winter voor, en hebben te maken met het verdrijven van het kwaad, en het opwekken van de lente.

Waar komen al deze verschillende verhaallijnen samen? Doordat we geen complete kennis hebben van de geschiedenis, spreken de theorieën elkaar flink tegen. Belangrijker is wat we met deze kennis kunnen doen. Vragen die we onszelf moeten stellen zijn:

Dan moeten we dáár wat aan doen. Het is duidelijk dat er nog heel wat moet veranderen aan het uiterlijk van Zwarte Piet. Voor een groot deel is dat al gebeurd, maar we zijn er nog lang niet. De debatten in 2013 hebben de situatie in een krampachtig tweekamp geduwd waarin je vóór of tegen moest zijn, en het in beide gevallen niet goed kon doen. Dat is geen situatie van waaruit enige vooruitgang zal kunnen worden geboekt.

En dit is het punt waarop we veel kunnen leren van Nelson Mandela. Kort gezegd ging Mandela’s strijd tegen de apartheid als volgt: van geweldloze acties geïnspireerd op Gandhi, die geen zin hadden omdat deze met geweld werden doodgeslagen, ging hij over op gewelddadige, militaire acties. Daarvoor werd hij gevangengezet. In de gevangenis leerde hij dat de kant van de Afrikaners, de ‘witte’ kant, complexer was dan hij altijd had gedacht. Door beide kanten van het verhaal werkelijk te begrijpen kon hij bruggen slaan en de invloedrijke en geliefde man worden die Zuid-Afrika voorgoed heeft veranderd. Laten we in de aanloop naar 5 december proberen om beide kanten van het verhaal te begrijpen: zowel de dierbare, goedbedoelde Sinterklaastraditie als de pijn die mensen met een donkere huidskleur ervaren naar aanleiding van dit feest. En laat ons van daaruit bruggen slaan, zodat 5 december een dag wordt die dierbaar is voor iedereen.

Dit artikel is op 16 oktober 2014 verschenen op Online Galerij.